نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه شاهد

چکیده

کشف روش‌های مطالعاتی خاورشناسان در میراث حدیثی شیعه و رویکردی که آنان در هر کدام از ابزارهای روشیِ پژوهشِ خویش برگزیده‌اند، مقدمۀ رسیدن به مسائل دیگری؛ همچون: اندیشه‌ها و عرصه‌ها و سپس ارزیابی، تحلیل و نقد آنان است. مطالعات خاورشناسی در این حوزه به سه روش عمدۀ تاریخی، تطبیقی و توصیفی تقسیم می‌شوند، که در هر کدام، رویکردهای خاصی را شاهد هستیم: در مطالعات تاریخی، دو رویکرد تحلیلی و تحلیل درون‌متنی، در مطالعات تطبیقی، دو رویکرد تاریخی ـ تحلیلی و تحلیل درون‌متنی و در مطالعات توصیفی، چهار رویکرد تاریخی ـ تحلیلی، تحلیل درون‌متنی، پدیدارشناسی، و ساختارشناسی. افزون بر این، در برخی موارد، شاهد تلفیقی از چند روش هستیم. مطالعۀ پیش‌رو، با تحلیل مجموعۀ فعالیت‌های خاورشناسان در میراث حدیثی امامیه، از ابتدا تا کنون و انواع گونه‌های پژوهشی ایشان در این حوزه، روش‌ها و رویکردهای روشی ایشان را استخراج، بررسی و تحلیل کرده، به ارزیابی این روش‌ها می‌پردازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

-      قرآن کریم.

 

الف) منابع فارسی

-      ادوارد سعید (1371 ش)، شرق‌شناسی، ترجمۀ: گواهی، عبدالرحیم، قم: دفتر فرهنگ اسلامی.

-      اسعدی، مرتضی (1381 ش)، مطالعات اسلامی در غرب انگلیسی زبان از آغاز تا شورای دوم واتیکان، تهران، انتشارات سمت.

-      الویری (خندان)، محسن (1381 ش)، مطالعات اسلامی در غرب، تهران، سمت، نوبت اول.

-      پارسانیا، حمید (1383 ش)، «روش­شناسی و اندیشۀ سیاسی»، فصلنامۀ علوم سیاسی، ش 28.

-      پاکتچی، احمد (1391 ش)، روش تحقیق با تکیه بر حوزۀ علوم قرآن و حدیث، انتشارات دانشگاه امام صادق (علیه‌السلام)، تهران، نوبت اول.

-      توکلی‌بینا، میثم (1388 ش)، «روش پدیدارشناسانۀ غربیان در شیعه‌شناسی»، در مجموعۀ مقالات همایش بین‌المللی تشیّع و خاورشناسان (دیدگاه‌ها دربارۀ خاورشناسان)، به کوشش: دکتر محمدرضا بارانی، برگزار شده توسط انجمن تاریخ‌پژوهان، قم، خاکریز، صص 57-84.

-      جدیدی بناب، علی (1393 ش)، تحلیل و بررسی آثار مستشرقین دربارۀ تشیّع، تهران، شبکۀ اندیشه.

-      چلونگر، محمدعلی (1387 ش)،«رویکرد تاریخ‌نگری و پدیدارشناسانه خاورشناسان به مبانی اعتقادی تشیّع»، در گزیدۀ آثار همایش بین‌المللی تشیّع و خاورشناسان (نخستین: 1387، قم)، برگزارشده توسط انجمن تاریخ‌پژوهان، قم، خاکریز.

-      حسن‌نیا، علی (1394 ش. الف)، تحلیل انتقادی حدیث شیعه از نگاه خاورشناسان (رسالۀ دکتری)، راهنما: علی راد، پردیس فارابی، دانشگاه تهران.

-      حسن‌نیا، علی، و راد، علی (1394 ش. ب)، «خاورشناسان و حدیث امامیه؛ طبقه‌بندی و تحلیل پژوهش‌ها»، علوم حدیث، دوره 20، شماره 78، صص 23-59.

-      خالد سعید (1392 ش)، ادوارد سعید، منتقد شرق‌شناسی: بررسی اندیشه‌ و میراث فکری ادوارد سعید، مترجم: صادقی، حمیدرضا، قم، صحیفه، نوبت اول.

-      خراسانی، منیره فردوان و غلامی، عبدالله (1393 ش)، «مهدویت از دیدگاه شرق‌شناسان و دین‌پژوهان غربی»، قرآن‌پژوهی خاورشناسان، سال نهم، ش 17، صص 163-190.

-      راد، علی (1393 ش)، «مهدویت در نگاشته‌های مستشرقان»، در دانشنامۀ امام مهدی (عجّل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) بر پایۀ قرآن، حدیث و تاریخ، نویسنده: محمد محمدی ری‌شهری، مترجم: مسعودی، عبدالهادی با همکاری سیدکاظم طباطبایی و جمعی از پژوهش‌گران، قم، سازمان چاپ و نشر دارالحدیث، نوبت نخست، ج 1، ص 144 به بعد.

-      زمانی، محمدحسن (1388 ش)، آشنایی با استشراق و اسلام‌شناسی غربیان، قم، انتشارات بین‌المللی المصطفی، نوبت اول.

-      ساروخانی، باقر (1375 ش)، روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

-      شینی‌میرزا، سهیلا (1385 ش)، مستشرقان و حدیث: نقد و بررسی دیدگاه‌های گلتسیهر و شاخت، تهران، نشر هستی‌نما، نوبت اول.

-      فرامرز قراملکی، احد (1383 ش)، اصول و فنون پژوهش در گسترۀ دین‌پژوهی، قم، انتشارات مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ قم، نوبت اول.

-      فرامرز قراملکی، احد (1385 ش)، روش‌شناسی مطالعات دینی (تحریری نو)، مشهد، انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ویراست دوم.

-      موتسکی، هارالد (1389 ش)، حدیث اسلامی، خاستگاه‌ها و سیر تطور، به کوشش و ویرایش: مرتضی کریمی‌نیا، قم، دارالحدیث.

-      نقیبی، سیدابولقاسم (1390 ش)، روش تحقیق در علوم اسلامی، تهران، مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه پیام نور، نوبت اول.

-      نیومن، آندرو (1386 ش)، دورۀ شکل­گیری تشیّع دوازده­امامی: گفتمان حدیث میان قم و بغداد، ترجمه و نقد: مؤسسۀ شیعه‌شناسی، انتشارات مؤسسۀ شیعه‌شناسی، قم، نوبت اول.

-      واثق غزنوی، قادرعلی (1389 ش)، «روش‌شناسی و جایگاه آن در سیاست‌گذاری دولتی»، پژوهش، سال دوم، شماره اول، صص 39ـ70.

 

 

ب) منابع عربی

-      جدیدی‌نژاد، محمدرضا (به اشراف: رحمان ستایش، محمدکاظم) (1424 ق)، معجم مصطلحات الرجال والدرایة، قم، دارالحدیث، الطبعة الثانیة.

-      الشهرستانی، أبوالفتح محمدبن عبدالکریم (1368 ق)، الملل والنحل، تحقیق: أحمد فهمی محمد، بیروت: دار السرور، الطبعة الأولی.

-      قسم الکلام فی مجمع البحوث الإسلامیة (1415 ق)، شرح المصطلحات الکلامیة، طهران، مجمع البحوث الإسلامیة، الطبعة الأولی.

-      ناجی، الدکتور عبدالجبار (2011 م)، التشیع والإستشراق، عرض نقدی مقارن لدراسات المستشرقین عن العقیدة الشیعة وأئمتها، بغداد و بیروت، المرکز الأکادیمی للأبحاث، الطبعة الأولی.

 

ج) منابع انگلیسی

-       Afsaruddin A (1995). “An Insight into the Hadīth Methodology of Jamāl al-Dīn Aḥmad b. Ṭāwūs”. Der Islam, vol.72(1): 25-46.

-       Amir-Moezzi Muhammad Ali (1992). “Al-Saffar al-Qummi (d. 290/902-3) et son Kitab basa’ir al-darajat”, Journal Asiatique, CLXXX (3-4): 221-250.

-       Amir-Moezzi Muhammad Ali (2003), “İmâmî Şiilik’te Hadisin Sıhhat Kıstasları ve Fakîhin Otoritesine Dair Değerlendirmeler”, T.C. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 12(2): 313–48.

-       Arkoun M. Etan Kohlberg (1992). A Medieval Muslim Scholar at work: Ibn Tawus and his library, Brill, Leiden.

-       Brown, Jonathan A. C. (2009). Hadith: Muhammad's legacy in the medieval and modern world, Oxford: Oneworld.

-       Brunner, Rainer (2005). “The Role of Hadith as Cultural Memory in Shi’a”, Jerusalem Studies in Arabic and Islam 30: 318 – 360.

-       Buckley, Ronald P (2007). “The morphology and significance of some Imami Shi'ite traditions”, Journal of Semitic Studies, 52 (2): 301-334.

-       Buckley, Ronald P (1997). “The Early Shiite Ghulat.” Journal of Semitic Studies.

-       Buckley, Ronald P (1998). “On the origins of Shī'i Hadīth”, Muslim World, 88 (2): 165-184.

-       Büyükkara, Mehmet Ali (2005). “Imamyye Sia' Sunin Hadis Usulunden “Mezhebi Bozuk”: Reviler (I): Metodolojik Degerlendirmeler, Islami Arastirmalar Dergisi, 17(3): 201–215.

-       Büyükkara, Mehmet Ali (2000). “The Schism in the Party of Müsa al-Kazim and the Emergence of the Waqifa”, Arabica, 48: 78-99.

-       Calder, Norman (1979). “Judicial authority in Imami Shi'i jurisprudence”, British Society for Middle Eastern Studies Bulletin, 6(2): 104-108.

-       Chittick WC (1988). As-Sahifa Al-Kamilah Al-Sajjadiyya, a Translation.

-       Firestone, Reuven (1998). “Merits, Mimesis, and Martyrdom: Aspects of Shi'ite Meta-historical Exegesis on Abraham's Sacrifice in Light of Fewish, Christian, and Sunni Muslim Tradition”, Journal of the American Academy of Religion, 66 (1).

-       Gleave, Robert (2001). “Between Ḥadīth and Fiqh: The “Canonical” Imāmī Collections of Akhbār”, Islamic Law and Society, 8 (3): 350-382.

-       Gleave, Robert (2007). Scripturalist Islam; The History and Doctrines of the Akhbari Shi’i School, Brill.

-       Jarrar, Maher (2000). “Sīrat Ahl al-Kisā: Early Shī’ī Sources on the Biography of the Prophet”, in the Biography of Muḥammad (ed. by Harald Motzki - Leiden [u.a.], pp. 98-153).

-       Kohlberg, Etan (1975). “An Unusual Shi’i Isnad”, Israel Oriental Studies, 5: 142-149.

-       Kohlberg, Etan (1976). “From Imāmiyya to Ithnā-'ashariyya”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 39 (3): 521-534.

-       Kohlberg, Etan (1979-A). “The Term Muhaddath in Twelver Shi'ism”, n.p.

-       Kohlberg, Etan (1979-B). “The Term 'Rafida' in Imāmī Shī‘ī Usage”, Journal of the American Oriental Society, 99(4): 677-679.

-       Kohlberg, Etan (1983). “Shi'i Hadith”, In: Arabic Literature to the End of the Umayyad Period Beeston, A. F. L. (editor), Cambridge University Press, pp. 299–303.

-       Kohlberg, Etan (1984). “Some Imāmī Views on the Sahāba”, Jerusalem Studies in Arabic and Islam, 5: 143-176.

-       Kohlberg, Etan (1985-A). “Non-Imāmī Muslims in Imāmī Figh”, Jerusalem Studies in Arabic and Islam, 6: 99-106.

-       Kohlberg, Etan (1985-B). “The position of the walad zinā in Imāmī Shī'ism”. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 48 (2): 237-266.

-       Kohlberg, Etan (1987). “Al-Usūl al-Arba'umi'a”, Jerusalem Studies in Arabic & Islam, 10: 128-166.

-       Kohlberg, Etan (1991). “Aspects of Akhbari Thought in Seventeenth and Eighteenth Centuries”, InBelief and Law in Imami Shi'Ism (Collected Studies Series, Cs 339) by Etan Kohlberg, Variorum.

-       Kohlberg, Etan (1994). “Authoritative Scripture in Early Imami Shiism”, in E. Patlagend and A. Le Boulluece (eds.), Les retours aux ecritures, Fondamentalism presents et passet, Louvain-Paris.

-       Kohlberg, Etan(2005). “Revelation et Falsification: Introduction a L'edition du Kitab al-qiraat d'al-Sayyari”, n.p.

-       Kohlberg, Etan (2013-A). “Introduction” to Shi'i Hadith Section of Daftary, Farhad and Miskinzoda, Gurdof (editors), The Study of Shi'i Islam: History, Theology and Law, (Shi'i heritage series), I.B. Tauris, vol. 2, pp. 165-180.

-       Kohlberg, Etan (2013-B). “The Abu Basir tradition: Qur'anic verses on the merits of the Shi`a”, in: Law and Tradition in Classical Islamic Thought: Studies in Honor of Professor Hossein Modarressi.

-       Lalani, Arzina R (2000). Early Shīʻī thought: The teachings of Imam Muḥammad al-Bāqir, London, New York: I.B. Tauris in association with the Institute of Ismaili Studies.

-       Marcinkowski, Muhammad Ismail (2000), "Al-Kulayni and his Early Twelver-Shi‘ite HadithCompendium Al-Kafi: Selected Aspects of the Part Al-Usul min al-Kafi", Islamic Culture, 74 (1): 89-126.

-       Modaressi, M. Hossein (2003). Tradition and Survival: A Bibliographical Survey of Early Shī’te Literature vol. 1, Oxford: Oneworld.

-       Newman, Andrew (2000). The Formative Period of Twelver Shī’ism: Hadīth as Discourse between Qum and Baghdad, Richmond, surrey.

-       Sachedina, Abdulaziz Abdilhussein (1998). The Just Ruler in Shi’te Islam, The Comprehensive Authority of The Jurist in Imamite Jurisprudence, Oxford, UK: Oxford University Press.

-       Saritoprak, Z. (2002). “The Mahdi Tradition in Islam: A Social-Cognitive Approach”, Islamic Studies, 41: 651-674.

-       Sindāwī Khalie (2006). “The Donkey of the Prophet in Shī‘ite Tradition”. Al-Masaq: Journal of the Medieval Mediterranean, 18 (1): pp. 87–98.

-       Takim LN (2007). “The Origins and Evaluations of Hadith Transmitters in Shi'i Biographical Literature”, The American Journal of Islamic Social Sciences, 24(2): 26–49.