آسیب‌شناسی روشی اعتبارسنجی احادیث تأویلی معصومان(ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه قرآن پژوهی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه قم، قم، ایران.

2 دانشیار گروه قرآن پژوهی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران.

3 استادیار گروه قرآن پژوهی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران.

4 دانشجوی دکتری پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قرآن و حدیث (فلسفه تفسیر)؛ مدرّس سطح عالی مرکز تخصّصی تفسیر و علوم قرآنی ائمّه اطهار(ع)، قم، ایران

چکیده

احادیث معصومان (ع) مهم‌ترین منبع فهم معنا و مقصود آیات قرآن است. بخش مهمّی از احادیث به بیان باطن و تأویل آیات اختصاص دارد. بدون تردید، اعتبارسنجی دقیق و متقن این احادیث برای بررسی استناد آنها به معصومان(ع) و تبیین معنای باطنی و تأویل آیات مستند به آنها، ضروری است. صاحب‌نظران با استفاده از روش‌های گوناگون این اخبار را اعتبارسنجی می‌کنند؛ برخی سهل‌گیرانه و خوشبینانه به نقد و گزینش و پذیرش آنها، و برخی دیگر به استناد پدیده جعل و غلوّ، بدبینانه به نقد و ردّ احادیث تأویلی پرداخته‌اند. پژوهش حاضر در صدد پاسخ به این پرسش است که چه اموری در حوزه روش نقد، واقع‌نمایی نتیجه ارزیابی را مخدوش می‌کند؟ این نوشتار با این پیش‌فرض که مقوله اعتبارسنجی یا نقد احادیث تأویلی، نوعی داوری است که می‌تواند واقع نما و دارای ارزش علمی باشد یا خلاف آن توصیف شود، به شناسایی آسیب‌ها و بیان روش‌های نادرست در عرصه ارزیابی این احادیث می‌پردازد تا از داوری نادرست درباره احادیث تأویلی پیشگیری شود. بی‌توجّهی به تعریف غلوّ، عدم سنجش داده‌های رجالیان، بی‌توجّهی به گزارش و اقوال مخالف، فهم ناتمام متن روایت تأویلی، بی‌توجّهی به قاعده «توقّف و ردّ علم» در بررسی روایات تأویلی، استناد به برخی مبانی اختلافی، همسان‌پنداری تفسیر و تأویل و بسندگی به «تأویل اصولی‌ـ‌کلامی» از آسیب‌های روشی اعتبارسنجی احادیث تأویلی به‌شمار می‌آیند که در این مقاله تبیین شده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Methodological Pathology of Validating the Interpretive Hadiths of Imams (AS)

نویسندگان [English]

  • Ali Akbar Babayi 1
  • Seyyed Mahmud Tayyebhoseini 2
  • Ehsan Sorkhei 3
  • Mohammad ALI Moraveji Tabasi 4
1 Associate Professor, Department of Qur’anic Studies, Research Center of Seminary and University, Qom, Iran.
2 Associate Professor, Department of Qur’anic Studies, Research Center of Seminary and University, Qom, Iran.
3 Assistant professor, Department of Qur’anic Studies, Research Center of Seminary and University, Qom, Iran.
4 Ph.D. Candidate of Qur’an and Hadith (Philosophy of Interpretation), Department of Qur’anic Studies, Research Center of Seminary and University, Qom, Iran
چکیده [English]

The hadiths of Imams (AS) are the most important source for understanding the meaning and purpose of the verses of the Qur’an. An important part of the hadiths is devoted to the inner expression and interpretation of verses. Undoubtedly, accurate validation of these hadiths is necessary to examine their attribution to the Imams (AS) and to explain the esoteric meaning and interpret the verses. Experts validate this reports in a variety of ways; Some have simply and optimistically criticized, selected and accepted them, while others, based on the phenomenon of forgery and exaggeration, have pessimistically criticized and rejected the interpretive (esoteric) hadiths. This study aims to answer the question of “what matter in the field of critique method dose distort the realism of the evolutional result?” Assuming that the category of validation or critique of interpretive hadiths is a kind of judgment that may be realistic and of scientific value or otherwise described, this article identifies the harms and expresses incorrect methods in evaluating these hadiths to prevent misjudgment of interpretive hadiths. Ignorance of defining exaggeration, failure to measure the data of rijāl scholars, indifference to opposing sayings and reports, incomplete understanding of the text of the interpretive narrations, disregard of the rule of “stopping and rejecting knowledge” in the study of interpretive narrations, citing some principles of difference, supposing the interpretation and commentary as similar, and relying only on “theological-principle interpretation,” are among the methodological defects of the validation of interpretive hadiths that are explained in this article.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Validation
  • Interpretation
  • Pathology
  • Esoteric Hadiths
  1. قرآن کریم.
  2. ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ابن بابویه، محمّدبن‌علی، (1395ق)،کمال ‌الدین و تمام‌ النعمة، تهران: اسلامیة.
  3. ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ابن بابویه، محمّدبن‌علی، (1362ش)، الخصال، قم: جامعه مدرّسین.‏
  4. ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ابن بابویه، محمّدبن‌علی، (1385ش)، علل ‌الشرائع،قم: داوری.
  5. ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ابن بابویه، محمّدبن‌علی، (1396ق)، فضائل ‌الاشهر الثلاثة، قم: داوری
  6. ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ابن بابویه، محمّدبن‌علی، (1403ق)، معانی ‌الاخبار، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  7. ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ابن بابویه، محمّدبن‌علی، (1413ق)، من لایحضره‌ الفقیه، قم: دفتر انتشارات‌اسلامى‏.
  8. ابن ­الغضائری، (1422ق)، الرجال، قم: دارالحدیث.
  9. ابن‌بابویه، علی‌بن‌حسین، (1404ق)، الامامة و التبصرة من الحیرة، قم: مدرسة ‌الامام‌ المهدی(ع).
  10. ابن‌جزّی، محمّدبن‌احمد، (1416ق)، التسهیل لعلوم‌ التنزیل، بیروت: دارالارقم.
  11. ابن‌عاشور، محمّدطاهر، (1420ق)، التحریر و التنویر، بیروت: مؤسّسة ‌التاریخ‌ العربی.
  12. ابن­فارس، احمد، (1404ق)، مقاییس ‌اللغة، قم: مکتب الاعلام ‌الاسلامی.‏
  13. ابن­منظور، محمّدبن‌مکرّم، (1405ق)، لسان‌ العرب، قم: ادب ‌الحوزه.
  14. ابوحامد غزالی، محمدبن‌محمد، (1417ق)، المستصفی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
  15. اردبیلی، احمدبن‌محمّد، (1403ق)، مجمع ‌الفائدة و البرهان، قم: دفتر انشارات اسلامی.
  16. ازهری، محمّدبن‌محمّد، (بی‌تا)، تهذیب ‌اللغة، بیروت: دار احیاء التراث­ العربی.
  17. استرآبادی، سیّدشرف‌الدین، (1409ق)، تأویل الآیات ‌الظاهرة، قم: مؤسسة النشر ‌الإسلامی
  18. استرآبادی، محمّدبن‌علی، (1422ق)، منهج ‌المقال فی تحقیق أحوال‌ الرجال، قم: مؤسّسة‌ آل ‌البیت(ع).
  19. استرآبادی، محمّدجعفر، (1388ش)، لبّ‌ اللباب فی علم‌ الرجال، تهران:ا سوه.
  20. اسعدی محمّد و طیّب‌حسینی سیدمحمود،(1390ق)، پژوهشی در محکم و متشابه، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تهران: سمت.
  21. آخوند خراسانی، محمّدکاظم، (1407ق)، فوائد الاصول، تهران: وزارت ارشاد
  22. آخوند خراسانی، محمّدکاظم، (1409ق)،کفایة الاصول، قم: مؤسّسة ‌آل ‌البیت(ع).
  23. آریان ‌پور، عبّاس، (1373ش)، فرهنگ دانشگاهی انگلیسی به فارسی، تهران: امیرکبیر.
  24. آلوسی، محمودبن‌عبدالله، (1415ق)، روح‌المعانی، بیروت: دار الکتب ‌العلمیة.
  25. آمدی، علی‌بن‌محمّد، (1402ق)، الاحکام فی‌أصول‌الاحکام، بیروت: مؤسّسة‌ النور.
  26. بابایی علی‌اکبر، (1391ش)، بررسی مکاتب و روش‌های تفسیری، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تهران: سمت.
  27. بابایی، علی‌اکبر و دیگران، (1388ش)، روش ‌شناسی تفسیر قرآن، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تهران: سمت.
  28. بابایی، علی‌اکبر، (1394ش)، قواعد تفسیر قرآن، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تهران: سمت.
  29. بابایی، علی‌اکبر؛ مروّجی‌طبسی، محمّدعلی، (1399ش)، «آسیب‌شناسی مبانی اعتبارسنجی روایات تفسیری معصومان(ع)»، فصلنامه علمی علوم‌ حدیث، دوره26، ص3ـ30.
  30. بحرانی، سیّدهاشم، (1374ش)، البرهان فی‌تفسیر القرآن، قم: مؤسّسه بعثت.
  31. برقی، احمدبن‌محمدبن‌خالد، (1371ق)، المحاسن، قم: دارالکتب الاسلامیة.
  32. بهبهانی، محمّدباقر، (1424ق)، مصابیح ‌الظلام، قم: مؤسّسة العلّامة‌ المجدّد الوحیدالبهبهانی.
  1. تجری محمّدعلی، درویشی احسان الله، (1397ش)، «اعتبارسنجی روایات بطون قرآن بر پایه دیدگاه آیت ‌الله معرفت»، حدیث حوزه، سال8، ص23ـ38.
  1. تستری، محمّدتقی، (1390ق)، الاخبار الدخیلة، تهران: مکتبة‌ الصدوق.
  2. جوادی‌آملی، عبدالله، (1390ش)، تسنیم؛ تفسیر قرآن‌کریم، قم: مرکز نشر اسراء.
  3. جوهرى، اسماعیل‌بن‌حماد، (1407ق)، الصحاح، بیروت: دارالعلم ‌للملایین‏.
  4. حرّعاملی، محمّدبن‌حسن، (1385ق)، امل ‌الآمل، بغداد: مکتبة الاندلس.
  5. حرّعاملی، محمّدبن‌حسن، (1409ق)، وسائل ‌الشیعة، قم: مؤسّسه آل‌البیت(ع).
  6. حرّعاملی، محمّدبن‌حسن، (1418ق)، الفصول ‌المهمّة فی اصول ‌الائمّة(ع)، قم: مؤسّسه معارف ‌اسلامی امام ‌رضا(ع).
  7. حسینی ‌سیستانی، سیّدعلی، (1414ق)، الرافد فی علم‌ الأصول، قم: لیتوگرافی حمید.
  8. حسینی، محمّد، (1415ق)، معجم المصطلحات ‌الأصولیة، بیروت: موسسه العارف‏.
  9. حمدی زقروق، محمود، (1423ق)، الموسوعة القرآنیة المتخصّصة، قاهرة: وزارة ‌الاوقاف.
  1. حمیدرضا فهیمی‌تبار و مهدی آذری‌فرد، (1400ش)، «بررسی و تحلیل معیارهای طبرسی در نقد متنی احادیث‌تفسیری»، دو فصلنامه حدیث‌پژوهی، سال13، ص7ـ32.
  1. ‌خاقانی، علی‌بن‌حسین، (1362ش)، رجال ‌الخاقانی، قم: مکتب ‌الاعلام ‌الاسلامی.
  1. خامه‌گر، محمّد، (1390ش)،«آسیب شناسی روایات‌تفسیری با تأکید بر دیدگاه علامه‌طباطبایی»، آموزه‌های قرآنی، شماره14، ص81ـ106.
  1. ‌خمینی، سیّدروح‌الله، (1423ق)، تهذیب ‌الاصول، تهران: مؤسّسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
  2. خواجوئی، اسماعیل‌بن‌محمّد، (1413ق)، الفوائد الرجالیة، مشهد: آستان قدس رضوی.
  3. خوئی، سیّدابوالقاسم، (1413ق)، معجم‏ رجال‌‏الحدیث، بی‌جا: بی‌نا.
  4. خوئی، سیّدابوالقاسم، (1422ق)، محاضرات فی اصول‌ الفقه، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام ‌الخوئی(ره).‏
  5. دهخدا، علی‌اکبر، (1342ش)، لغت‌نامه دهخدا، تهران: دانشگاه‌تهران.
  6. دیاری‌بیدگلی، محمّدتقی، (1388ش)، «ردّ پای غالیان در روش تفسیری»، پژوهش‌ دینی، شماره19، ص27ـ28.
  7. دیاری‌بیدگلی، محمّدتقی، (1390ش)، آسیب‌شناسی روایات تفسیری، تهران: سمت.
  8. ذهبی، محمّدحسین، (بی‌تا)، التفسیر و المفسرون، بیروت: دارإحیاء التراث‌العربی.
  9. رازی ‌جصاص، احمدبن‌علی، (1405ق)، الفصول فی ‌الاصول، بی‌جا: بی‌تا.
  10. راغب ‌اصفهانی، حسین‌بن‌محمّد، (1412ق)، مفردات الفاظ‌ القرآن، بیروت: الدارالشامیه ‏.
  11. رفیعی ‌محمّدی، ناصر، (1384ش)، درسنامه وضع ‌حدیث، قم: مرکز جهانی علوم ‌اسلامی.
  12. زرکشی، محمّدبن‌بهادر، (1421ق)، البحر المحیط، بیروت: دارالکتب ‌العلمیة.
  13. سرخسی، محمدبن‌احمدبن ابی‌السهل، (1414ق)، اصول ‌السرخسی، بیروت: دارالکتب ‌العلمیة.
  14. سمین ‌حلبی، أحمدبن‌یوسف، (1414ق)، عمدة‌ الحفاظ، بیروت: عالم ‌الکتب.
  15. سند، محمّد، (1429ق)، بحوث فی مبانی علم ‌الرجال، قم: مدین.
  16. سیّد مرتضی، علی‌بن‌حسین، (1376ش)، الذریعة الی اصول ‌الشریعة، تهران: دانشگاه تهران.
  17. سیّد مرتضی، علی‌بن‌حسین، (1405ق)، رسائل الشریف ‌المرتضى، قم: دارالقرآن الکریم.
  18. سیوطی، جلال‌الدین، (1404ق)، الدر المنثور، قم: کتابخانه آیت‌الله نجفی‌ مرعشی(ره).
  19. شاکر، محمّدکاظم، (1381ش)، روشهای تأویل قرآن، قم: بوستان‌کتاب.
  20. شبیری‌ زنجانی، سیّدموسی، (1419ق)، کتاب‌ نکاح، قم: مؤسّسه پژوهشی رای‌پرداز.
  21. شوکانی، محمدبن علی‌بن‌محمد، (1356ق)، ارشاد الفحول، مصر: بی‌نا.
  22. شهید‌اوّل، محمّدبن‌مکّی، (1414ق)، غایة ‌المراد، قم: دفتر تبلیغات‌اسلامى.
  23. شهید‌اوّل، محمّدبن‌مکّی، (1417ق)، الدروس ‌الشرعیة، قم: دفتر انتشارات ‌اسلامی.
  24. شهیدثانی، زین‌الدین بن‌علی، (1409ق)، منیة ‌المرید، قم: مکتب‌ الاعلام‌ الاسلامی.
  25. شهیدثانی، زین‌الدین بن‌علی، (1413ق)، مسالک‌ الافهام، قم: مؤسسة المعارف ‌الإسلامیة‌.
  26. شیرازی، ابراهیم‌بن‌علی، (1406ق)، اللمع فی أصول‌الفقه، بیروت: عالم‌الکتب.
  27. صدر، سیّدمحمّدباقر، (1417ق)، بحوث فی ‌علم ‌الأصول، بیروت: الدارالاسلامیة.
  28. صفار، محمّدبن‌حسن، (1404ق)، بصائر‌ الدرجات، قم: مکتبة آیت‌الله مرعشی‌ نجفی.
  29. طباطبایی، سیدحیدر، (1395ش)، معیارهای ارزیابی روایات فضائل اهل‌بیت(ع) از منظر فریقین»(رساله دکتری)، قم: جامعةالمصطفی(ص) ‌العالمیة.
  30. طباطبایی، سیّدمحمّدحسین، (1353ش)، قرآن در اسلام، تهران: دارالکتب ‌الاسلامیة.
  31. طباطبایی، سیّدمحمّدحسین، (1390ق)، المیزان فی تفسیرالقرآن، بیروت: مؤسّسة ‌الاعلمی.
  32. طباطبائی‌حائری، سیدعلی، (1418ق)، ریاض ‌المسائل فی تحقیق ‌الاحکام بالدلائل، قم: مؤسّسة آل ‌البیت(ع).
  33. طبرانی، سلیمان‌بن‌أحمد، (1406ق)، المعجم ‌الکبیر، بیروت: دارإحیاء التراث ‌العربی.
  34. طبرانی، سلیمان‌بن‌أحمد، (1415ق)، المعجم‌ الاوسط، بی‌جا: دارالحرمین.
  35. طبری، محمّدبن‌جریر، (1412ق)، جامع ‌البیان، بیروت: دارالمعرفة.
  36. طریحی، فخر­الدین، (1375ش)، مجمع‌ البحرین، تهران: کتابفروشی مرتضوی.
  37. طوسی، محمدبن‌حسن، (1373ش)، الرجال، قم: مؤسسة النشر ‌الإسلامی.
  38. طوسی، محمدبن‌حسن، (1407ق)، الخلاف، قم: دفتر انتشارات ‌اسلامی.
  39. طوسی، محمدبن‌حسن، (1409ق)، اختیار معرفة ‌الرجال، مشهد: مؤسّسه نشر دانشگاه‌ مشهد.
  40. طوسی، محمدبن‌حسن، (1411ق)، الغیبة‌ للحجة، قم: دارالمعارف‌ الاسلامیة.
  41. طوسی، محمدبن‌حسن، (1417ق)، العده فی ‌اصول ‌الفقه، قم: محمّدتقی علاقبندیان.
  42. طوسی، محمدبن‌حسن، (1420ق)، الفهرست، قم: مکتبة‌ المحقق الطباطبائی.
  43. طوسی، محمدبن‌حسن، (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر‌ القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث ‌العربی.‏
  44. طیّب‌حسینی، سیدمحمود، (1395ش) ،چندمعنایی در قرآن کریم، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  45. طیّب‌حسینی، سیدمحمود، (1395ش)، «نظریه‌ای نوین در معنای ظاهر و تنزیل قرآن»، فصلنامه پژوهشهای ‌قرآنی، سال21، ص83.
  46. عاملی ‌نباطی، ابن‌محمّدطاهر، (1437ق)، مرآة ‌الانوار و مشکوة‌ الاسرار‏، قم: مؤسّسة دارالمجتبی(ع).
  47. ‌عاملی، حسن بن‌زین‌الدین، (1411ق)، التحریر الطاووسی، قم: مکتبة آیت‌الله المرعشی ‌النجفی.
  48. ‌عاملی، حسن بن‌زین‌الدین، (1418ق)، معالم‌ الدین و ملاذ المجتهدین، قم: مؤسّسة ‌الفقه.
  49. عراقی، ضیاءالدین، (1417ق)، نهایة‌ الافکار، قم: دفتر انتشارات‌اسلامی.
  50. عروسی‌ حویزی، عبد على‌بن‌جمعة، (1415ق)، تفسیر نور الثقلین، قم: اسماعیلیان.
  51. عزّتی محمدرضا و اسمی صمد، (1396ش)،«نقد و بررسی رابطه میان غلوّ و جعل در کتاب الموضوعات و الآثار»، علوم حدیث، سال22، ص117ـ143.
  52. علّامة‌ حلّی،‌ حسن‌بن‌یوسف، (1411ق)، خلاصة‌ الأقوال فی معرفة‌ الرجال، نجف: دارالذخائر.
  53. علّامة‌ حلّی،‌ حسن‌بن‌یوسف، (1412ق)، منتهی ‌المطلب، مشهد: مجمع البحوث ‌الإسلامیة‌.
  54. علّامة‌ حلّی،‌ حسن‌بن‌یوسف، (1413ق)، مختلف الشیعة فی احکام‌ الشریعة، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  • علّامة‌ حلّی،‌ حسن‌بن‌یوسف، (1414ق)، تذکرة ‌الفقهاء، قم: مؤسّسة آل‌البیت(ع).
  • علّامة‌ حلّی،‌ حسن‌بن‌یوسف، (1425ق)، نهایة‌ الوصول الی علم‌ الاصول، قم: مؤسّسة ‌الامام ‌الصادق(ع).
  • عیاشی، محمدبن‌مسعود، (1380ش)، تفسیر العیاشی، تهران: المطبعة‌ العلمیة.
  • غروی اصفهانی، محمدحسین، (1429ق)، نهایة‌ الدرایة فی شرح‌ الکفایة، بیروت: مؤسّسة آل‌البیت(ع).
  • فخررازی، محمّدبن‌عمر، (1412ق)، المحصول، بیروت: مؤسّسة الرسالة.
  • فراهیدى، خلیل‌بن‌احمد، (1409ق)، العین، قم: دارالهجرة‏.
  • فیض‌کاشانی، محمّدمحسن، (1371ش)، نوادر الأخبار فیما یتعلق بأصول‌ الدین، تهران: مؤسسه‌ مطالعات و تحقیقات فرهنگى‏.
  1. قاسم‌پور محسن، خدمتکار خدیجه، (1393ش)، «آسیب‌شناسی روایات‌تفسیری نورالثقلین»، پژوهش دینی، شماره29.
  • قمی، علی‌بن‌ابراهیم، (1363ش)، تفسیر القمی، قم: دارالکتاب.
  • کلباسی، ابوالهدی،(1419ق)، سماء المقال فی علم ‌الرجال‏، قم: مؤسّسة ولی‌العصر(ع).
  • کلینی، محمّدبن‌یعقوب،(1407ق)، الکافی، تهران: دارالکتب‌الإسلامیة.
  • کنی ‌تهرانی، علی،(1421ق)، توضیح ‌المقال فی علم ‌الرجال، قم: دارالحدیث.‏
  • مامقانی، عبدالله، (بی‌تا)، تنقیح‌ المقال، بی‌جا، بی‌نا.
  • مجلسی محمّدتقی، (1406ق)، روضة‌ المتّقین، قم: مؤسسه کوشانبور.
  • مجلسی، محمّدباقر، (1403ق)، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبارائمةالاطهار(ع)، بیروت: دار إحیاءالتراث‌العربی.
  • مجلسی، محمّدباقر، (1404ق)، مرآة ‌العقول، تهران: دارالکتب‌الاسلامیة.
  • مجلسی، محمّدباقر، (1420ق)، ‌الوجیزة فی ‌الرجال، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
  • محقّق‌حلّی، جعفربن‌حسن،(1407ق)، المعتبر فی شرح‌ المختصر، قم: مؤسّسة سیدالشهداء(ع).
  • رحمان‌ستایش محمدکاظم، جمالی‌گندمانی احمد، (1399ش)، «کاربست عرضه روایات‌تفسیری بر قرآن‌کریم بر اساس نمونه‌های روایی عرضه»، دوفصلنامه حدیث‌پژوهی، سال12، ص75ـ98.
  • مسعودی عبدالهادی، (1388ش) وضع و نقد حدیث، تهران: سمت؛ قم: دانشکده علوم ‌حدیث.
  • مسعودی، عبدالهادی، (1397ش)، آسیب‌شناسی حدیث، تهران: سمت.
  • مسعودی، عبدالهادی،(1395ش)، تفسیر روایی جامع، قم: دارالحدیث.
  • مشکینی، ابوالحسن،(1413ق)، حواشی المحقق ‌المشکینی علی‌ الکفایة، قم: لقمان.
  • مظفر، محمّدرضا، (1430ق)، اصول‌الفقه، قم: مؤسّسة‌النشرالاسلامی.
  1. معرفت محمّدهادی، مترجم: سلطانی محمد، (1382ش)، «عرضه بر قرآن؛ راه زدودن آسیب هاى روایات‌تفسیرى، معرفت، شماره71، ص70ـ80.
  • معرفت، محمّدهادی، (1410ق)، التمهید فی علوم‌ القرآن، قم: مرکز مدیریت حوزه ‌علمیه قم.
  • معرفت، محمّدهادی، (1418ق)، التفسیر و المفسرون فی ثوبة القشیب‏، مشهد: الجامعة ‌الرضویة للعلوم‌ الاسلامیة.
  • معروف ‌حسنی، هاشم، (1388ق)، دراسات فی‌الکافی للکلینی و الصحیح للبخاری، لبنان: بی‌نا.
  • معروف ‌حسنی، هاشم، (1973م)، الموضوعات فی الآثار و الأخبار، بیروت: دارالکتاب اللبنانی.
  • معین، محمّد، (1387ش)، فرهنگ فارسی معین، تهران: فرهنگ ‌نما.
  • مفید، محمّدبن‌محمّد، (‏1413ق)، الرد علی اصحاب ‌العدد، قم: کنگره شیخ‌ مفید.
  • مفید، محمّدبن‌محمّد، (1414ق)، اوائل‌المقالات، بیروت: دارالمفید.
  • میرداماد، محمّدباقر،(1422ق)، الرواشح ‌السماویه، قم: دارالحدیث.
  • نائینی، محمّدحسین، (1352ش)، أجود التقریرات، قم: مطبعة ‌العرفان.
  • نجاشی، احمدبن‌علی، (1365ش)، الرجال، قم: مؤسسة النشرالإسلامی.
  • نجفی ‌اصفهانی، محمّدرضا، (1413ق)، وقایة ‌الاذهان، قم: مؤسّسة آل‌البیت(ع).
  • نراقی، احمدبن‌محمد، (1415ق)، مستند الشیعة فی احکام ‌الشریعة، قم: مؤسّسة آل‌البیت(ع).
  • نسفی، عبدالله بن‌احمد، (1406ق)،کشف ‌الاسرار، بیروت: دارالکتب‌العلمیة.
  • نمازی ‌شاهرودی، علی،(1414ق)، مستدرکات علم رجال ‌الحدیث، تهران: نمازی.
  • نوری، حسین‌بن محمدتقی، (1429ق)، مستدرک ‌الوسائل، بیروت: مؤسّسة آل‌البیت(ع).
  • نهاوندی، محمّد، (1386ش)، نفحات ‌الرحمن فى تفسیر القرآن‏، قم: مؤسّسة‌البعثة.