نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران

2 دانشیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران

3 دکترای علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران

چکیده

در میان معانی متعدد ریشه«کرم»، معنای «بخشش» تنها در زبان‌های جنوبی حاشیه‌ای و دیگر معانی این ریشه، احترام، اعتبار و شرافت تنها در زبان عربی ملاحظه می‌شود. اما ظهور این معانی را در آخرین مراحل فرایند معناسازی «کرم» در فرهنگ عصر نزول، از لحاظ اجتماعی و فرهنگی چگونه می‌توان تحلیل نمود؟ و اینکه آیا فرایند معناسازی کرم، در قرآن نیز تداوم یافته و اصولا معانی ریشۀ «کرم»، پیش از نزول و پس از آن، چه ارتباطی بایکدیگر دارند و از حیث علل، انگیزه وکارکرد چگونه‌اند؟ بر مبنای مطالعه انسان‌شناسانۀ پدیدۀ بخشش، مفهوم کرم را در فضای عربستان قبل از نزول دوگونه می‌توان تحلیل نمود:1) برپایۀ انگیزه‌ها و 2) از طریق کارکردهای بخشش. زیرا صاحبان قدرت با توجه به تغییر گفتمان اقتصادی شبه‌جزیره و با انگیزه کسب اعتبار، احترام و پرستیژ و به منظور پی‌ریزی مجدد قدرت اکتسابی به بخشش-روی ‌می‌آوردند. بخشش، به آفرینش انگارۀ شرافت در میان مردم منجر می‌گردید و میان شرافت و بخشش وکسب و تثبیت قدرت بیشتر ارتباط برقرار می‌شد. صاحبان قدرت از طریق خلق انگارۀ بذل و بخشش‌های خویش و درافکندن آن خیال به اذهان مردمان، رفته‌رفته از مقبولیتی چشمگیر برخوردار می‌شدند. در مقابل از آنجا که مبدأ کرم در جهانبینی قرآنی خداوند است ونه انسانها، باید بر محور تقوای الهی باشد، به همین دلیل نیز این دو تحلیل تبیین دقیقی از باز تعریف انتقادی «کرم» در جهانبینی قرآن پیش روی ما می‌نهد که در مواجهه با پدیدۀ بخشش جاهلی از نظر بستر شکل‌گیری، انگیزه‌ی جبران و نوع انجام آن متفاوت است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

  1. قرآن کریم.
  2. اسملسر، نیل، جی (1376)، جامعه شناسی اقتصادی، ترجمه: محسن کلاهچی، تهران: انتشارات کویر.
  3. اردبیلی، لیلا (1394)، رساله پیشکش، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  4. العلی، صالح احمد (2000)، تاریخ العرب القدیم و االبعثه النبویه، بیروت: شرکه المطبوعات للتوزیع و النشر.
  5. اولیف،جین؛ دمن، مک (1390)، دائرةالمعارف قرآن کریم (EQ)، تهران: نشر حکمت.
  6. ایزوتسو.توشیهیکو (1378)، مفاهیم اخلاقی ادبی در قرآن مجید، تهران: نشر فرزان.
  7. ایزوتسو، توشیهیکو (1361)، خدا و انسان در قرآن ترجمه: احمد آرام، تهران: شرکت سهامی انتشار.
  8. بوریس، وایزمن ؛ لوی، استروس(1379)،  قدم اول، ترجمه: نورالدین رحمانیان، تهران: نشر شیرازه.
  9. جانسون، لیکاف ؛ جرج، مارک (1395)، استعارههایی که با آنها زندگی میکنیم، ترجمه: هاجر آقا ابراهیمی، تهران: نشر علم.
  10. جواد، علی (1993)، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بغداد: انتشارات دانشگاه بغداد.
  11. دوپویی، فرانسیس (1385)، انسان شناسی اقتصادی، ترجمه: محدثه محب حسین، تهران: نشر علم.
  12. ریویر،کلود (1379)، درآمدی بر انسان شناسی، ترجمه: ناصر فکوهی، تهران: نشر مرکز.
  13. رمضانی، ولی اله (1395)، درآمدی بر ساختارگرائی، تهران: انتشارات سازمان جهاد دانشگاهی.
  14. فرخ‌نیا، رحیم (1376)، مقدمهای برمردم شناسی. همدان: دانشگاه بوعلی همدان.
  15. قاسم احمد، مریم، (1396)، رساله دکتری: «تحلیل مفهومی‌کرامت در قرآن و روایات در پرتو دانش معناشناسی و ملاک‌های سنجش آن در رفتار ارتباطی»، استاد راهنما: أحد فرامرز قراملکی، عبدالهادی فقهی­زاده، تهران: دانشگاه تهران.
  16. قراملکی،أحد فرامرز (1395)، قدرت انگاره، تهران: نشر مجنون.
  17. شیرزاد، محمد حسین (1393)، پایان نامه کارشناسی ارشد: «مفهوم ربا در فضای نزول قرآن کریم»، تهران، دانشگاه امام صادق(ع).
  18. لوی استروس،کلود (1379)، دیدگاه مردم شناسی، ترجمه: نعمت‌الله تقوی، تهران: نشر دنیا.
  19. مور، جری دی (1391)، زندگی و اندیشه بزرگان انسانشناسی، ترجمه: هاشم آقا بیگ پوری، تهران: نشر جامعه شناسان.
  20. وات، مونتگمری(2002)، محمد صلی الله علیه و سلم فی مکه، ترجمه: عبدالرحمن عبدالله الشیخ، قاهره: الهیئه المصریه العامه للکتاب.
  • Black.J & George.A & Postgate.N (2000), A Concise Dictionary of Akkadian, Germany, Otto Harrassowitz verlag & Wiesbaden.
  • Costaz, L. (1984), Dictionnaire syriaque- français, Beirut: Dar El-Machreq.
  • Dillmann, A. (1865), Lexicon Linguae Aethiopicae. Lipsiae.
  • Gesenius, William (1939), A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament, ed. F.A.
  • Jastrow, M. (1950), A Dictionary of the Targumim, the Talmud Babli and Yerushalmi and the Midrashic literature. (Reprint) New York: Pardes Publishing House.
  • Leslau, W. (1987), Comparative dictionary of Ge'ez (Classical Ethiopic). Wiesbaden: Otto Harrassowitz.
  • Mauss, Marcel, )1966(, the gift, London: Lowe and  Brydone
  • Malinowski, B. )1922,( Argonauts of the Western Pacific, London.
  • Strathern&Stewart (2005), Ceremonial exchange, A hand book of economic anthropology, UK: Edward elgar.
  • The Assyrian Dictionary (CAD), (1964), The oriental institute of the university of Chicago.
  • Zammit, Martin, (2002), A Comparative Lexical Study of
  • Quranic Arabic, Leiden: Brill.