فرایند گذار از بت پرستی به توحید در قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه قم

2 دانشگاه قم استادیار و عضو هیئت علمی علوم قرآن و حدیث

3 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث, دانشگاه قم

چکیده

چگونگی تغییر عمیق مشرکان عصر نزول از باور مشرکانه بت پرستی به عقیده توحیدی، سؤالی درخور توجه است. چینش آیات محوری پیرامون توحید بر اساس ترتیب نزول آن ها، سبب دست‌یابی به فرایند تحول‌آفرینی در باور به خدا و کشف روش خاص قرآنی در تعمیق و نهادینه‌سازی باور توحیدی است. براین اساس، این پژوهش با استخراج آیات محوری پیرامون توحید و مشخص نمودن نقاط اساسی سیر دعوت توحیدی ، با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، فرایند تحول‌آفرینی قرآن کریم را در بعد خداباوری بررسی نموده است. حاصل پژوهش، دست یابی به فرایند قرآنی تحول‌بخشی در بعد خداباوری در سه مرحله است. در اولین مرحله، قرآن کریم در نخستین سور مکی، با معرفی اجمالی خداوند با برخی از صفات الهی و طرح مراتب اصلی توحید، از بعد انگیزشی عموم جامعه را پذیرای باور جدید توحیدی و گروه اندکی را خدا باور کرده است و در مرحله دوم بعد از تشکیل نخستین جامعه ایمانی و مقاومت مشرکان در برابر توحید، با ارائه استدلالات روشن و براهین توحیدی، به تخریب پایه های شرک و تبیین پایه‌های توحید از بعد شناختی پرداخته است و در مرحله سوم مقارن با دوران مدنی و تشکیل حکومت اسلامی با بیان مشخصه‌های ایمان حقیقی و درجات ایمان و با تمرکز بر روی عوامل رفتاری از طریق وضع احکام در جهت عملیاتی کردن و تعمیق باور توحیدی گام برداشته است.

تازه های تحقیق

 

نتایج تحقیق

با بررسی آیات محوری پیرامون توحید بر مبنای ترتیب نزول فرایند گذار از بت­پرستی و رسیدن به توحید و روش قرآن در تعمیق این باور به دست می­آید. بر این اساس، این پژوهش با رویکرد ترتیبی ـ موضوعی به نتایج ذیل در بعد خداباوری نائل شده است.

فرایند تحول­بخشی و مسیر گذار از بت­پرستی به توحید در قرآن شامل سه مرحله اصلی می‌شود. اهداف، محتوا و روش قرآن در هر یک از این مراحل با توجه به جامعه مخاطب و نقاط اصلی سیر حرکت از بت­پرستی به توحید از هم تمایز می یابد. بر مبنای این تمایز مرحله اول مشتمل بر سوره­های شماره 1-38 (علق تا ص)، مرحله دوم در بردارنده سوره­های 39-84 (اعراف تا روم) و مرحله سوم شامل سوره­های 85-114 (عنکبوت تا توبه) است.

از نظر هدف، هدف از مرحله نخست طرح مسئله توحید و اعلان وحدانیت خداست. با این اعلان، قرآن در جهت ایجاد آمادگی و انگیزه برای شنیدن آیات پیرامون توحید حرکت می­کند و زمینه تغییر در باور بت­پرستی و تمایل به سمت یکتاپرستی را  فراهم می­نماید. بر پایه این هدف، محتوای آیات در این مرحله حالت توصیفی دارد و تمرکز بر توصیف اجمالی خداوند با صفات الهی و بیان مراتب توحید است.

بعد از انگیزه­بخشی، در مرحله دوم هدف تبیین باور توحید و ایجاد شناخت و معرفت نسبت به این باور است. در این مرحله متناسب با هدف مذکور محتوای آیات صبغه استدلالی می­یابد و مقصود این مرحله در دو گام اصلی محقق می‌شود. در گام نخست، قرآن با تبیین پایه‌های شرک، بطلان تفکر مشرکانه را اثبات و در جهت تخریب آن اقدام می­کند و در گام دوم با ایجاد شناخت و استدلال بر یگانگی خداوند در جهت اثبات حقانیت توحید قدم برمی­دارد.

بعد از مرحله شناخت­دهی و ایجاد معرفت، در مرحله سوم در گامی فراتر تثبیت و عمق بخشی به باور شکل یافته توحید، هدف اصلی واقع می­شود. در راستای  تحقق این هدف، قرآن با تبیین ایمان حقیقی و بیان درجات و مؤلفه­های ایمان، معیارهای زندگی توحیدی را مشخص می­سازد. در این مرحله قرآن از یک سو با تشریع احکام متعدد و توصیه های اخلاقی در جهت رفتار سازی موحدانه گام بر­می­دارد و از سوی دیگر با آسیب­شناسی رفتارهای اهل ایمان با معیار توحیدی از انحراف حرکت توحیدی جلوگیری می­کند.

بر این اساس در مجموع ، رویکرد تحول­آفرینی قرآن بر پایه تقدم مکانیزم انگیزشی بر شناختی و شناختی بر رفتاری در مراحل سه گانه تحلیل و الگوی روش قرآنی تحول بخشی در باور به خدا بر اساس انگیزش-شناخت-رفتار ترسیم می‌شود. انگیزش در جهت ترغیب مخاطب از بعد روانی برای شنیدن دعوت توحیدی، شناخت در جهت متقاعد ساختن مخاطب از لحاظ ذهنی برای پذیرش بطلان تفکر مشرکانه و حقانیت باور توحیدی و رفتار در جهت نهادینه‌سازی و عملیاتی کردن باور توحید در جان مسلمانان در ساحات فردی و اجتماعی و جلوگیری از انحراف و بازگشت به شرک و در نهایت ساختن جامعه­ای موحد با رفتارهای مبتنی بر شناختِ مبتنی بر گرایش.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Process of Transition from Idolatry to Monotheism in Holy Qur'an

نویسندگان [English]

  • narges ghasemi firooz Abadi 1
  • syyedeh vahideh rahimi 2
  • Mohammad Kazem Rahman Setayesh 3
1 PhD student Department of Qur’an and Hadith Sciences, OF QOM
2 Assistant Professor and Faculty Member of Qom University
3 Assistant Professor Department of Qur’an and Hadith Sciences of Qom University
چکیده [English]

How the polytheists of the age of revelation changed profoundly from the ‎polytheistic belief to the monotheism is a remarkable issue. The arrangement of the ‎central verses about monotheism according to the order of their revelation leads to ‎know the process of transformation of the belief in God and discover the special ‎Qur’anic method for repairing and institutionalizing the monotheistic belief. ‎Accordingly, extracting the central verses about monotheism and identifying the ‎basic points of the course of monotheistic invitation, based on a descriptive-‎analytical method, this article examined the holy Qur’an’s process of making ‎change in belief (in God). In conclusion, the Qur’anic process of transformation in ‎the dimension of theism has been extracted in three main stages: in the first stage, ‎the Holy Qur’an in the first Meccan surahs, with a brief introduction of God with ‎some Divine features and the design of the main pillars of monotheism, motivated ‎the community to accept the new monotheistic belief, leading to few new converts. ‎In the second stage, after the formation of the faith community and the resistance ‎of the polytheists against monotheism, the foundations of polytheism were ‎destroyed and rather the foundations of monotheism were explained in terms of ‎cognition with clear arguments. The third stage was establishing and deepening ‎Monotheism in the community of the day, coincide with the establishment of ‎Islamic State, through explaining true faith and levels of faith with a focus on ‎vulnerable factors and the clarity of the precepts, which was done by issuing Ahkām ‎‎(religious verdicts)

کلیدواژه‌ها [English]

  • Transformation
  • polytheism .Belief in monotheism
  • Description of monotheism
  • Consolidation of monotheism
  • Deepening the monotheis
  1. The Holy Quran
  2. Āl Ghazi, Abdul Qadir (1382 AH), Bayān al-Ma'ānī, Damascus: Al-Taraqī Press.
  3. Ibn Bābiwayh, Ali ibn Muhammad (Ṣadūḳ) (1403 AH), Al-Khiṣāl, By: Aliakbar Ghaffārī, Qom: Islamic Publishing Institute.
  4. Ibn Bābiwayh, Ali ibn Muhammad (Ṣadūḳ) (2007), ‘Ilal al-Sharā’I', Trans. Seyed Mohammad Javad Tehrani, Qom: Mu’menin.
  5. Ibn Duraid, Muhammad bin Hassan (1987), Kitāb Jamharat al-Lugha, Researc: Ramzī Munīr Ba'labakī, Beirut: Dar al-‘Ilm.
  6. Ibn Sa'd, Muhammad (nd), Al-Tabaqāt al-Kubrā, Beirut: Dar Sāder.
  7. Ibn Āshūr, Muhammad Tāhir (1420 AH), Tafsīr Al-Tahrīr wal-Tanwīr, Beirut: The Foundation of Arab History.
  8. Ibn Fāris Abdulhussein Ahmad (1399 AH). Muʻjam Maqāyīs al-Lughah, Research: ʻAbd al-Salām Muḥammad Hārūn, Beirut: Dar al-Fikr.
  9. Ibn Kathīr Demashqī, Ismail ibn ‘Amr (1419 AH), Tafsīr al-Qur’an al-ʻAzīm, Research: Muhammad Hussein Shams al-Din, Beirut: Dar al-Kutub al-ʻIlmīyah.
  10. 'Abū Hayyān, Muhammad ibn Yūsuf (1420 AH), Al-Bahr al-Muhīt fī al-Tafsīr, Research: Sedqī, Muhammad Jamīl, Beirut: Dar al-Fikr.
  11. Akbarian, Seyed Mohammad (2015), The Gap between Knowledge and Practice from the Perspective of Qur’anic Verses, Qom: Research Institute of Islamic Sciences and Culture.
  12. Izutsu, Toshihiko (1999), Ethical-Religious Concepts in the Holy Qur’an, Trans. Fereydoun Badraei, Tehran: Farzan Publishing.
  13. Behjatpour, Abdolkarim (2011), Simultaneously with the Revelation: Tafsir Tanzili (in descending order), Qom: Tamhid.
  14. Behjatpour, Abdolkarim (2015), Realizing the Descended Order of the Holy Qur’an Suras, Qom: Tamhid.
  15. Poorsina, Zahra (2006), The Effect of Sin on Knowledge Based on the Views of St. Augustine, Qom: Institute of Islamic Sciences and Culture.
  16. Darvazah, Muhammad ‘Izzah (2001), Al-Tafsīr al-Hadith: Tartīb al-Suwar Hasb al-Nuzūl, Beirut: dar al-Ghar al-Islami.
  17. Rashid Reza, Muhammad (1414 AH), Al-Minār, Beirut: Dar al-Marifah.
  18. Rafiei, Ali and Abdollahi, Hassan (2014), “Semantics of the word ‘jahl’ in the Holy Qur’an”, Quarterly Journal of Quranic Studies, 5 (20), pp. 129-149.
  19. Zarkashi, Badruddin (1410 AH), Al-Burhān fī Uloom Al-Qur‘an, Research: Youssef Abd al-Rahman Mara’ashli, Beirut: Dar al-Ma'rifah.
  20. Samarqandi, Nasr bin Muhammad (1416 AH), Baḥr al-‘Ulūm, Beirut: Dar al-Fikr.
  21. Suyūṭī, Jalal alDin (1404 AH), Al-Durr al-Manthūr fī al-Tafsīr bil-Ma’thūr, Qom: Ayatullah Mar’ashi Najafi’s Library.
  22. Sadeqi Tehran Muhammad (1406 AH), Al-Furqān fī Tafsī al-Qur’an wa al-Sunnah, 2nd Qom: Islamic Culture.
  23. Ṭabātabāeī, Muhammad Hussein (1390 AH), Al-Mīzān fī Tafsīr Al-Qur’ān, Lebanon: Mu'asisa al-A'lamī lil Maṭbū'āt.
  24. Ṭabarānī Sulaiman ibn Ahmad (2008), Al-Tafsīr al-Kabīr, Jordan: Dar al-Kitāb al-Thaqāfī.
  25. Ţabrisī, Faḍl bin Hassan (1993). Majmaʽ al-Bayān fī Tafsīr al-Qur’an. Introduction by: M. Javad Balaghi. Tehran: Naser Khosrov Publications. 3rd
  26. Turayhī, Fakhr al-Din (1983), Majma Al-Bahrain, Tehran: Mortazavi.
  27. Tusi, Muhammad ibn Hassan (nd), Al-Tibyān fī Tafsīr Al-Qur’an, Beirut: Dar 'Ihya’ al-Turāth Al-Arabi.
  28. ‘Abdul Bāghī, Muhammad Fu’ād (1364 AH), Al-Mu'jam al-Mufahras li 'Alfāẓ al-Qur’an al-Karīm, Cairo: Dar al-Kutub al-Miṣrīyyah.
  29. Ali Jawad (1422 AH), Al-Mufaṣṣal fī Ta’rīkh al-‘Arab Qabl al-Islam, Np: Dar al-Saqī.
  30. Farahīdī, Khalil (1409 AH), Al-‘Ayn, Research: Mehdi Makhzoumi, Ibrahim Samira’i, Qom: Hejrat Publishing.
  31. Fadlullah, Muhammad Hussein (1419 AH), Min Wahy al-Qur’an, Beirut: Dar al-Malāk.
  32. Qurṭubī, Muhammad bin Ahmad (1985). Al-Jāmiʽ li Aḥkām al-Qur’an. 1st Tehran: Naser Khosrow.
  33. Qotb, Sayed (1425 AH), Fī Zilāl al-Qur’an, Beirut: Dar al-Shrūq.
  34. Kazemi Nasab, Rahman and Davoodi, Mohammad Nasser (2016), “The Social and Economic Role of Charity from the Perspective of the Quran”, Islamic Studies and Research, 2 (14): p. 13-22.
  35. Kulaynī, Muhammad ibn Yaqoub (1986), Al-Kāfī, Research: Ali Akbar Ghafārī, Tehran: Dar al-Kutub al-Islamīyya.
  36. Center for Quranic Culture and Knowledge (2003), Quranic Encyclopedia, Qom: Publication Office of the Qom Seminary.
  37. Mesbah Yazdi, Mohammad Taghi (2014), Quranic Knowledge (1-3): Theology, Cosmology, Anthropology, Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute.
  38. Makarem Shirazi, Nasser (2007), The Message of the Qur’an, Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiya.
  39. Makarem Shirazi, Nasser (1992), Sample Interpretation, Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiya.
  40. Movahedian Attar, Ali (2008), From Doubt to Certainty, Qom: University of Religions and Schools Publications.
  41. Wāhidī, Ali ibn Ahmad (1411 AH), Asbāb Nuzūl al-Qur’an, Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmīya.
  42. Wāhidī, Ali ibn Ahmad (1415 AH), Al-Wajīz fī Tafsīr Kitāb al-‘Azīz, Beirut: Dar al-Qalam.
  43. Hashemi Rafsanjani, Akbar (2007), Rahnama Interpretation: A New Method in Presenting the Concepts of Qur’anic Themes, Qom: Boostan-e Ketab.
  44. Ya'qūbī, Ahmad Ibn Abi Yaqub (nd), History of Ya'qūbī, Beirut: Dar Sāder.