نوع مقاله : پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه قم
2 دانشگاه قم استادیار و عضو هیئت علمی علوم قرآن و حدیث
3 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث, دانشگاه قم
چکیده
تازه های تحقیق
با بررسی آیات محوری پیرامون توحید بر مبنای ترتیب نزول فرایند گذار از بتپرستی و رسیدن به توحید و روش قرآن در تعمیق این باور به دست میآید. بر این اساس، این پژوهش با رویکرد ترتیبی ـ موضوعی به نتایج ذیل در بعد خداباوری نائل شده است.
فرایند تحولبخشی و مسیر گذار از بتپرستی به توحید در قرآن شامل سه مرحله اصلی میشود. اهداف، محتوا و روش قرآن در هر یک از این مراحل با توجه به جامعه مخاطب و نقاط اصلی سیر حرکت از بتپرستی به توحید از هم تمایز می یابد. بر مبنای این تمایز مرحله اول مشتمل بر سورههای شماره 1-38 (علق تا ص)، مرحله دوم در بردارنده سورههای 39-84 (اعراف تا روم) و مرحله سوم شامل سورههای 85-114 (عنکبوت تا توبه) است.
از نظر هدف، هدف از مرحله نخست طرح مسئله توحید و اعلان وحدانیت خداست. با این اعلان، قرآن در جهت ایجاد آمادگی و انگیزه برای شنیدن آیات پیرامون توحید حرکت میکند و زمینه تغییر در باور بتپرستی و تمایل به سمت یکتاپرستی را فراهم مینماید. بر پایه این هدف، محتوای آیات در این مرحله حالت توصیفی دارد و تمرکز بر توصیف اجمالی خداوند با صفات الهی و بیان مراتب توحید است.
بعد از انگیزهبخشی، در مرحله دوم هدف تبیین باور توحید و ایجاد شناخت و معرفت نسبت به این باور است. در این مرحله متناسب با هدف مذکور محتوای آیات صبغه استدلالی مییابد و مقصود این مرحله در دو گام اصلی محقق میشود. در گام نخست، قرآن با تبیین پایههای شرک، بطلان تفکر مشرکانه را اثبات و در جهت تخریب آن اقدام میکند و در گام دوم با ایجاد شناخت و استدلال بر یگانگی خداوند در جهت اثبات حقانیت توحید قدم برمیدارد.
بعد از مرحله شناختدهی و ایجاد معرفت، در مرحله سوم در گامی فراتر تثبیت و عمق بخشی به باور شکل یافته توحید، هدف اصلی واقع میشود. در راستای تحقق این هدف، قرآن با تبیین ایمان حقیقی و بیان درجات و مؤلفههای ایمان، معیارهای زندگی توحیدی را مشخص میسازد. در این مرحله قرآن از یک سو با تشریع احکام متعدد و توصیه های اخلاقی در جهت رفتار سازی موحدانه گام برمیدارد و از سوی دیگر با آسیبشناسی رفتارهای اهل ایمان با معیار توحیدی از انحراف حرکت توحیدی جلوگیری میکند.
بر این اساس در مجموع ، رویکرد تحولآفرینی قرآن بر پایه تقدم مکانیزم انگیزشی بر شناختی و شناختی بر رفتاری در مراحل سه گانه تحلیل و الگوی روش قرآنی تحول بخشی در باور به خدا بر اساس انگیزش-شناخت-رفتار ترسیم میشود. انگیزش در جهت ترغیب مخاطب از بعد روانی برای شنیدن دعوت توحیدی، شناخت در جهت متقاعد ساختن مخاطب از لحاظ ذهنی برای پذیرش بطلان تفکر مشرکانه و حقانیت باور توحیدی و رفتار در جهت نهادینهسازی و عملیاتی کردن باور توحید در جان مسلمانان در ساحات فردی و اجتماعی و جلوگیری از انحراف و بازگشت به شرک و در نهایت ساختن جامعهای موحد با رفتارهای مبتنی بر شناختِ مبتنی بر گرایش.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
How the polytheists of the age of revelation changed profoundly from the polytheistic belief to the monotheism is a remarkable issue. The arrangement of the central verses about monotheism according to the order of their revelation leads to know the process of transformation of the belief in God and discover the special Qur’anic method for repairing and institutionalizing the monotheistic belief. Accordingly, extracting the central verses about monotheism and identifying the basic points of the course of monotheistic invitation, based on a descriptive-analytical method, this article examined the holy Qur’an’s process of making change in belief (in God). In conclusion, the Qur’anic process of transformation in the dimension of theism has been extracted in three main stages: in the first stage, the Holy Qur’an in the first Meccan surahs, with a brief introduction of God with some Divine features and the design of the main pillars of monotheism, motivated the community to accept the new monotheistic belief, leading to few new converts. In the second stage, after the formation of the faith community and the resistance of the polytheists against monotheism, the foundations of polytheism were destroyed and rather the foundations of monotheism were explained in terms of cognition with clear arguments. The third stage was establishing and deepening Monotheism in the community of the day, coincide with the establishment of Islamic State, through explaining true faith and levels of faith with a focus on vulnerable factors and the clarity of the precepts, which was done by issuing Ahkām (religious verdicts).
کلیدواژهها [English]