زیبایی شناسی دعای جوشن کبیر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی

چکیده

چکیده
آنچه از اهل بیت وحی با شیوۀ بیانی آنان به یادگار مانده، پس از قرآن، شیواترین، رساترین و زیباترین کلام شمرده می‌شود. در این میان ادعیۀ جایگاهی بلند دارد و عالی‌ترین معارف در قالب زیباترین عبارت‌ها با نظمی آراسته و استوار تجسم یافته است. دعای جوشن در میان متون مذهبی نمونه ای فاخر از ادب دینی است که چگونگی ارتباط با خدا و خواندن او را به ما می آموزد و بلندای معارف دینی را در قلۀ زیبایی به تصویر کشیده است. در این مقاله در پی پاسخ به این پرسش هستیم که دعای جوشن کبیر داری چه سطحِ ادبی و زیبایی‌شناختی است و اصالت آن چه مقدار است و با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی زیبایی‌های بدیعی در دعای جوشن، در محورهای تکرار، جناس، سجع، توازن، مراعات نظیر، تضاد و ترتیب پرداخته ایم و این نتیجه حاصل شد که دعای جوشن کبیر از نظر ادبی برون ساختی زیبا و درون ساختی استوار دارد و صفات الهی سامان یافته در آن، از جهات آوایی و معنایی کاملاً با یکدیگر انسجام دارند. این ادب والا مؤیدی بر اصالت این دعا و صدور آن از منبع وحی است و ارتباط نزدیکی با قرآن دارد.
حدیث، دعای جوشن کبیر، زیبایی شناسی، آرایه های ادبی

تازه های تحقیق

نتایج تحقیق

  1. دعای جوشن کبیر از دعاهای بسیار زیبا و دارای محتوای توحیدی بالایی است که در ابعاد گوناگون واژگانی، ساختاری و الهامی متأثر از قرآن کریم است.
  2. یکی از ابعاد زیبایی در دعای جوشن کبیر، تکرارهایی گستردۀ ادبی است که انواعی از تکرارهای واژگان نظیر واژه آرایی، تصدیر و تکرار تسلسلی را شامل می‌شود. همچنین کاربرد تکرار عبارتی پس از هر بند، آن را به بلندترین سرود مذهبی تبدیل کرده است. گسترده‌ترین تکرار در دعای جوشن کبیر، تکرار نحوی است که از آغاز تا پایان دعا را فراگرفته است.
  3. از میان انواع جناس؛ جناس مضارع و لاحق و نیز جناس اشتقاق در دعای جوشن فراوان وجود دارد و همگونی میان واژگان در آن در حد بالایی قرار دارد.
  4. در سراسر دعای جوشن کبیر توازنی معجزه گونه، دقیق و روان مشهود است و در آهنگ و نظم در اوج زیبایی خود قرار دارند. در درون هربند تمامی صفات با یکدیگر ریخت آوائی موزونی دارند و انواعی از سجع متوازی، مطرّف و متوازن در آن وجود دارد که بیشترین نوع را سجع متوازی تشکیل داده است که آهنگین‌ترین نوع است.
  5. در دعای جوشن هر ده امری که کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند، تنها توازن آوایی آنها را به هم پیوند نداده است، بلکه از نظر معنا نیز میانشان روابط معنایی و پیوندهای استواری برقرار است و مصادیق «هم‌آیی»، در قالب مراعات نظیر و تضاد در میان آنها فراوان است.
  6. چینش میان فقرات و صفات در دعای جوشن نیز چینشی حکیمانه است و بررسی چگونگی ترتیب صفات مذکور پژوهش‌های مفصل‌تری را می‌طلبد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Aesthetics of the prayer of Jooshan Kabir

نویسنده [English]

  • Hasan Kharaghani
Associate professor Department of Qur’an and Hadith Sciences, Islamic Sciences Razavi university
چکیده [English]

What is left of the Ahl al-Bayt of revelation with their expression is considered to be the most eloquent, the most eloquent and the most beautiful word after the Qur'an. Among these, prayer has a high status and the highest knowledge is embodied in the form of the most beautiful phrases with a well-groomed and stable order. The Joshan prayer is a glorious example of religious literature that teaches us how to communicate with God and recite him, and depicts the height of religious knowledge in the peak of beauty. In this article, we seek to answer the question of what is the literary and aesthetic level of the prayer of Joshan Kabir Dari and how original it is And with a descriptive-analytical method, we have studied the novel beauties in Jooshan's prayer, in the axes of repetition, punctuation, prostration, balance, observance of peer, contradiction and order And it was concluded that the prayer of Joshan Kabir is literary and beautifully extrinsic in terms of literature, and the divine attributes organized in it are phonetically and semantically completely integrated with each other. This sublime literature confirms the authenticity of this prayer and its issuance from the source of revelation and is closely related to the Qur'an.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Hadith
  • Jooshan Kabir prayer
  • Aesthetics
  • literary arrays
  1. قرآن کریم.
  2. آلوسی (1415ق)، روح المعانی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  3. ابن ابی الاصبع مصری (1995م)، تحریر التحبیر، قاهره: المجلس الاعلی للشؤن الاسلامیۀ.
  4. ابن فارس (1404ق)، معجم مقاییس اللغة، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
  5. ابن قیم جوزیّه (1998م)، الفوائد المشوق الی علوم القرآن و علم البیان، بیروت: دارالکتب العلمیه.
  6. ابن منظور (1363ش)، لسان العرب، قم: نشرادب حوزه.
  7. ابن یعقوب مغربى، احمد بن محمد (بی‌تا)، مواهب الفتاح فی شرح تلخیص المفتاح‏، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  8. ابن‏جوزى، عبدالرحمن بن على (1422ق)، زاد المسیر فى علم التفسیر، بیروت: دار الکتاب العربی.
  9. ابن‏عطیه، عبدالحق بن غالب (1422ق)، المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  10. احمدی، بابک (1370ش)، ساختار و تأویل متن، تهران: نشر مرکز.
  11. انوشه، حسن (1376ش)، فرهنگنامۀ ادبی فارسی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات.
  12. بستانى، فواد افرام‏ (1375ش‏)، فرهنگ ابجدى‏ عربی فارسی، تهران: انتشارات اسلامی‏.
  13. بیگلرى، حسن (بى‏تا)، سر البیان فى علم القرآن‏، تهران: کتابخانه سنائى.
  14. تفتازانی، سعد الدین (1392ش)، الاصباح فی شرح تلخیص المفتاح المعروف بالمطول، با حواشی ادیب دُرّه صوفی، قم: دارالحجّه.
  15. تفتازانی، سعد الدین (بیتا)، شرح المختصر علی تلخیص المفتاح، با حواشی عبدالمتعال صعیدی، قم: مکتبۀ نجفی.
  16. جمعه، حسین (2005م)، التقابل الجمالی فی النصّ القرآنی، دمشق: دارالنمیر.
  17. جوادى آملى، عبداللّه (1408ق)‏، على بن موسى الرضا علیه‏السلام و القرآن الحکیم، مشهد: کنگره جهانى حضرت رضا علیه‏السلام.
  18. حفیان، احمد محمود عبد السمیع (2001م)، أشهر المصطلحات فی فن الأداء و علم القراءات‏‏، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  19. خرقانی، حسن (1398ش)، زیبا‌شناسی قرآن از نگاه بدیع، چاپ دوم، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
  20. خرقانی، حسن؛ معین، جواد؛ اسفندیاری، محمد (1397ش)، « الگو پذیری خطبه قاصعۀ نهج البلاغه از قرآن کریم با رویکرد بینامتنیت»، مطالعات ادبی متون اسلامی، شماره 9.
  21. خضر، سید (2003م)، التکرار الاسلوبی فی اللغة العربیة، قاهره: دارالوفاء جامعه المنصوره.
  22. رازى، ابوالفتوح (1408ق)، روض الجنان و روح الجنان، مشهد: بنیاد پژوهشهاى اسلامى‏.
  23. راستگو، سید محمد (1376ش)، هنر سخن آرایی، فن بدیع، کاشان: انتشارات مرسل.
  24. راغب اصفهانى (1412ق)‏، مفردات ألفاظ القرآن‏، محقق صفوان عدنان داوودى، بیروت: دار الشامیة.
  25. رافعی، مصطفی صادق (1990م)، اعجاز القرآن و البلاغة النبویة، بیروت: دارالکتاب العربی.
  26. زبیدى، محمد بن محمد مرتضى (1414ق)‏، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دار الفکر.
  27. زمخشری (1413ق)، الکشاف، قم: نشر البلاغة.
  28. زوبعی، طالب و حلاوی، ناصر (1996م)، البیان و البدیع، بیروت، دارالنهضه العربیه.
  29. ساحلی، منی علی سلیمان (1996م)، التضاد فی النقد الادبی، بنغازی: منشورات جامعة قاریونس.
  30. سید رضی، (1991م)، نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، قاهره: دارالکتب المصری، بیروت: دارالکتب اللبنانی.
  31. سیوطی، جلال الدین (2001م)، الاتقان فی علوم القرآن، تحقیق فوّاز احمد زمرلی، بیروت: دارالکتاب العربی.
  32. شفیعی کدکنی، محمد رضا (1374ش)، شاعر آیینه‌ها، تهران: انتشارات آگاه.
  33. شکعه، مصطفی (1995م)، البیان المحمدی، الدارالمصریه ـ اللبنانیه.
  34. شمیسا، سیروس (1386ش)، نگاهی تازه به بدیع، تهران: نشر میترا.
  35. شیخ، عبدالواحد حسن (1999م)، البدیع والتوازی، مصر: مکتبۀ الاشعاع.
  36. صادقى تهرانى، محمد (1419ق)، البلاغ فى تفسیر القرآن بالقرآن، قم: مکتبة الصادقی.
  37. صبّان، محمد بن علی (2013م)، حاشیۀ الصبّان، علی شرح الأشمونی علی ألفیّۀ بن مالک، قم: دار زین العابدین.
  38. طباطبایی، محمد حسین (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسه اعلمی.
  39. طبرانى، سلیمان بن احمد (2008م)، التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم، اردن: دار الکتاب الثقافی.
  40. طبرسی، ابوعلی فضل بن حسن (1372ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو.
  41. طریحى، فخرالدین (1375ش)، مجمع البحرین‏، محقق: حسینى اشکورى، تهران‏: مرتضوى‏.
  42. علوی یمنی، یحیی‌بن حمزه (1415ق)، کتاب الطراز المتضمن لاسرار البلاغة و علوم حقایق الاعجاز، بیروت: دارالکتب العلمیه.
  43. فتحی، اشرف علی (مصاحبه 31/2/1399)، دعای جوشن کبیر معتبر است؟ پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز.
  44. فخر رازى (1420ق)، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  45. فراهیدى، خلیل بن احمد (1414ق)، کتاب العین، قم: نشر هجرت‏.
  46. فرج ، حسام‌ احمد ( 2007م)، نظریة علم النص، قاهره: مکتبة الآداب.
  47. فیومی، احمد بن محمد (1414ق)، المصباح المنیر‏، قم: موسسه دار الهجرة.
  48. قائمی نیا، علیرضا (1389ش)، بیولوژی نص، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
  49. قمی، شیخ عباس (1396ش)، مفاتیح الجنان، تصحیح، تحقیق و ترجمۀ فارسی، تهران: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
  50. کزّازی، میرجلال الدین (1373ش)، زیباشناسی سخن پارسی: بدیع، تهران: کتاب ماد.
  51. کفعمى، ابراهیم بن على عاملى (‏۱۴۰۵ق)، المصباح (جنة الأمان الواقیة)، قم: دار الرضی.
  52. کفعمى، ابراهیم بن على عاملى (۱۴۱۸ق)،‏ البلدالامین و الدّرع الحصین، بیروت: مؤسسة الأعلمی.
  53. کلینی، محمد بن یعقوب (1429ق)، الکافی، قم: دارالحدیث.
  54. مجلسی، محمد باقر (1403ق)، بحار الانوار، بیروت: مؤسسۀ الوفاء.
  55. مدنى، على خان بن احمد (1384ش)، الطراز الأول‏، مشهد: موسسة آل البیت (علیه السلام) لاحیاء التراث‏.
  56. مدنی، سید علی خان (1435ق)، الحدائق الندیّۀ فی شرح الفوائد الصمدیّۀ، قم: مؤسسۀ دارالهجره.
  57. مشکین فام، بتول؛ رحیمی، معصومه (1398ش)، «نقش تکرار در انسجام بخشی به سوره هود با تکیه بر الگوی هالیدی و حسن»، تحقیقات قرآن و حدیث، شماره 44، صص 189- 224.
  58. مطلوب، احمد (2000م)، معجم مصطلحات البلاغیۀ و تطوّرها، بیروت: مکتبۀ لبنان ناشرون.
  59. مظفر، محمد رضا (1980م)، المنطق، بیروت: دارالتعارف.
  60. معرفت، محمد هادی (1383ش)، التفسیر الأثری الجامع، قم: مؤسسه تمهید.
  61. نورگارد، نینا و بوسه، بئاتریکس و مونتورو، روسیو (1394ش)، فرهنگ سبک شناسی، ترجمۀ احمد رضا جمکرانی و مسعود فرهمندفر، تهران: مروارید.
  62. همایی، جلال الدین (1368ش)، فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران: نشر هما.