نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه اراک

2 عضو هیات علمی دانشگاه اراک/ دانشکده علوم انسانی

3 مدرس دانشگاه

چکیده

مقولۀ نسخ از دیرباز تاکنون مورد توجه اندیشمندان بوده است. نسخ دو رکن دارد؛ یکی ناسخ است و دیگری منسوخ. بر اساس دیدگاهِ مشهور، نسخ آیات مختصّ عصر نزول بوده و ناسخیت نیز در انحصار آیات قرار دارد. علاوه بر دیدگاه رایج، نظریۀ متفاوتی به نام استمرار نسخ وجود دارد که معقتد است آیات الاحکام بر مبنای سیرۀ عقلاء تشریع شده و عقل با تشخیص مصالح و مفاسدِ زمانی- مکانی، قدرت نسخ این آیات را دارد. مقاله‌ی فرارو با روش کتابخانه‌ای و با رویکردی تحلیلی- تبیینی- انتقادی نظریه‌ی استمرار نسخ را مورد بررسی قرار داده و با استناد به ادله‌ای این نظریه را نقد نموده است. نتیجه آنکه: نظریۀ استمرار نسخ با اشکالات عدیده‌ای روبروست که عبارتند از: تصریح ادلۀ نقلی فراوان بر عدم قدرت عقل در درک جزئیات احکام، تعریف سطحی مفاهیم کلیدی بحث نسخ، عدم اتفاق نظر و وحدت رویّه در سیره‌ی عقلای اعصار و امصار، که سبب عدم ترسیم سیرۀ واحدی بنام سیره عقلاء می‌گردد و تشریع احکام بر این مبنا را زیر سوال می‌برد؛ تعارض میان مسئلۀ ارسال رُسُل و استمرار تشریع احکام بر مبنای سیرۀ عقلاء؛ تناقض میان مسئلۀ ختم نبوت و نسخ آیات بوسیلۀ عقل؛ مبهم بودن تعریف عقل و عدم قدرت ناسخیت آن با توجه به اختلاف عقول بشر؛ عدم ثبات، و بروز آشفتگی در شریعت و در نتیجه مخدوش شدن فایدۀ تشریع قوانین است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ابن بابویه، محمد بن علی، 1395ق، کمال الدین و تمام النعمه، تهران: اسلامیه

2- ابن فارس، احمد، 1404ق، معجم مقاییس اللغۀ، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، مصحح: عبدالسلام محمد هارون

3- ابن منظور، محمد بن مکرم(1970م)، لسان العرب، بیروت: دار لسان العرب

4- ابوزید، حامد، 1998م، مفهوم النص، بیروت، المرکز العربی الثقافی.

5- ابوزید، حامد، 1994، نقد الخطاب الدینی، قاهره، سینا للنشر.

6- احمدی، حبیب الله، 1381، پژوهشی در علوم قرآن، قم: فاطیما

7- ایازی، سید محمد علی، 1389، ملاکات احکام و شیوه های استکشاف آن، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

8- ایازی، سید محمد علی ،1381، قرآن اثری جاویدان، رشت: کتاب مبین

9- برقی، احمد بن محمد بن خالد، 1371ق، المحاسن، قم: دار الکتب الاسلامیه

10- خوئی، سید ابوالقاسم، بی­تا، البیان فی تفسیر القرآن، قم: موسسه احیاء آثار الامام الخوئی.

11- خسوپناه، عبدالحسین، 1382، گستره شریعت، بی جا: دفتر نشر معارف

12- دباغ، سروش، بی تا، حجاب در ترازوی اخلاق، بی جا: چاپ الکترونیکی

13- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، 1412ق، مفردات الفاظ القرآن، بیروت- دمشق: دار القلم- الدار الشامیۀ، مصحح: صفوان عدنان داوودی.

14- رجبی، محمود، 1383، روش تفسیر قرآن، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه

15- رضوی، محمد حسین، 1403ق، معارج الاصول، قم: موسسه آل البیت.

16- سیوطی، جلال الدین، 1421ق، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت: دار الکتاب العربی

17- شبستری، محمد مجتهد، 1395، مجموعه آثار 1، به کوشش: امیر قربانی، نشر الکترونیکی.

18- صابری، حسین، 1381، عقل و استنباط فقهی، مشهد: بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی

19- طوسی، محمد بن حسن، بی تا، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی

20- طوسی، محمد بن حسن، 1407ق، تهذیب الاحکام، مصحح: حسن خرسان، تهران: دار الکتب الاسلامیه

21- علم الهدی، سید مرتضی، 1363، الذریعه الی اصول الشریعه، تهران، دانشگاه تهران

22- علیدوست، ابوالقاسم، 1395، فقه و مصلحت، قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

23- علیدوست، ابوالقاسم، 1391، فقه و عقل، قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

24- فراهیدی، خلیل بن احمد، 1410ق، العین، بیروت: دار الهجرۀ

25- فیض­الاسلام، علی نقی، 1379، ترجمه و شرح نهج البلاغه، تهران: موسسه چاپ و نشر تألیفات فیض الاسلام

26- قابل، احمد، 1391، مبانی شریعت، بی جا، بی نا

27- قابل، احمد، 1392، احکام بانوان در شریعت محمدی(مجموعه آثار 9)، فضای مجازی: شریعت عقلانی.

28- قماشی، سعید، 1386، جایگاه عقل در استنباط احکام، قم، پژوهشگاه علوم و معارف اسلامی.

29- کدیور، محسن، 1386، حق الناس، تهران: انتشارات کویر

30- مازندرانی، محمد صالح بن احمد، 1382ق، شرح الکافی- الاصول و الروضۀ، مصحح: ابوالحسن شعرانی، تهران: المکتبۀ الاسلامیه.

31- محمد طه، محمود، 1389ق، الرسالۀ الثانیۀ من الاسلام، بی­جا: طبع الکترونیکی.

32- معارف، مجید، 1383، مباحثی در تاریخ و علوم قرآنی، تهران: نبأ

33- معرفت، محمد هادی، 1415ق، التمهید فی علوم القرآن، قم: موسسۀ النشر الاسلامی

34- معرفت، محمد هادی، 1381، علوم قرآنی، قم: موسسه فرهنگی التمهید

35- مکارم شیرازی، ناصر، 1374، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه،

36- موسوی خمینی، سید مصطفی، 1418ق، تحریرات فی الاصول، بی جا: موسسه تنظیم و نشر آثار الامام الخمینی

37- موسوی همدانی، سید محمد باقر، 1374، ترجمه تفسیر المیزان، قم: دفتر انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم

38- نکونام، جعفر، 1394، پاسخ به شبهات دینی و مذهبی، قم: انتشارات آیین احمد

39- یوسفیان، حسن، شریفی، احمد حسین، 1383، عقل و وحی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

40- هاشمی خوئی، میرزا حبیب الله، 1400ق، منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه، مصحح: ابراهیم میانجی، تهران: مکتبۀ الاسلامیه